Κουρκουμίνη: Μεταβολισμός και βιοδιαθεσιμότητα της κουρκουμίνης©

Υπό του Δρ. Δημητρίου Ν. Γκέλη - MD, ORL, DDS, PhD, Medical Life Coach

Οι μελέτες σε ζώα έχουν δείξει ότι η κουρκουμίνη  μεταβολίζεται γρήγορα, καθώς συνδέεται  με άλλες ουσίες στο ήπαρ και απεκκρίνεται στα κόπρανα, έχοντας περιορισμένη συστηματική βιοδιαθεσιμότητα [1].

Οι κλινικές μελέτες που έχουν γίνει σε ανθρώπους έδειξαν ότι η χορήγηση

ΜΕ ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ

Η κουρκουμίνη είναι μια φυσική ισχυρή αντιοξειδωτική, αντιφλεγμονώδης, καρκινοπροφυλακτική, αντικαρκινική, αντιμεταστατική και νευροπροστατευτική πολυφαινόλη.

Οι πολλαπλές ευεργετικές δράσεις της κουρκουμίνης για την υγεία έχουν αποδειχτεί σε καλλιέργειες κυττάρων και πειραματόζωα.

Τα ευεργετικά αποτελέσματα της κουρκουμίνης στους ανθρώπους απαιτούν επαρκείς συγκεντρώσεις στο αίμα ελεύθερης κουρκουμίνης, πράγμα που δεν μπορεί να επιτευχθεί τόσο εύκολα, ακόμη κι όταν χορηγούνται ημερησίως οι μέγιστες ανεκτές δόσεις φυσικής σκόνης κουρκουμίνης.

Το πρόβλημα αυτό ξεπεράστηκε με τη δημιουργία μορφών κουρκουμίνης υψηλότερης βιοδιαθεσιμότητας από τη φυσική σκόνη κουρκουμίνης.

‘Εχει αποδειχτεί ότι η μικκυλιακή μορφή κουρκουμίνης Novasol®Curcumin που στην Ελλάδα κυκλοφορεί ως συμπλήρωμα διατροφής με την ονομασία Curcugkel είναι η πιο βιοδιαθέσιμη μορφή κουρκουμίνης, καθόσον, όπως αποδείχτηκε έχει 185 φορές μεγαλύτερη βιοδιαθεσιμότητα από τη φυσική σκόνη κουρκουμίνης.

Μία κάψουλα Courcugkel ισοδυναμεί με 8 γραμμάρια φυσικής σκόνης κουρκουμίνης.

 

κουρκουμίνης (λιποφιλική φαινολική ουσία) από το στόμα συνοδεύεται από μικρή απορροφητικότητα και βιοδιαθεσιμότητα. Αυτή η ιδιότητα της κουρκουμίνης παρεμπόδισε την αποτελεσματική χρήση της στην κλινική πράξη.  [2]

Η κουρκουμίνη βιοσχηματίζεται κυρίως στο ήπαρ, προς διυδροξυκουρκουμίνη και τετραϋδροξυκουρκουμίνη. Αυτοί οι μεταβολίτες μετατρέπονται σε μονο-γλυκουρονιδιοποιημένες συζευγμένες χημικές ενώσεις.

Οι κύριοι μεταβολίτες της κουρκουμίνης in vivo είναι τα κουρκουμινογλυκουρονίδια, διυδροκουρκουμινογλυκουρονίδια και τετραυδροκουρκουμινογλυκουρονίδια [3, 4].

Υπάρχουν έμμεσες αποδείξεις ότι η κουρκουμίνη μεταβολίζεται και στην εντερική κοιλότητα [4].

Η μεγαλύτερη ποσότητα της κουρκουμινης που χορηγείται από το στόμα, μόλις απορροφηθεί από το έντερο δημιουργεί συζευγμένες χημικές ενώσεις (γλυκουρονίδια) με αποτέλεσμα να ανιχνεύονται πολύ μικρές ποσότητες ελεύθερης κουρκουμίνης στο πλάσμα.

Σε πειραματόζωα έχει αποδειχτεί ότι ο κύριος μεταβολίτης της κουρκουμίνης που κυκλοφορεί στο πλάσμα ευθύνεται για τη βιολογική δράση της κουρκουμίνης [5].

Οι μεταβολίτες της κουρκουμίνης μπορεί να μην έχουν την ίδια βιολογική δραστηριότητα που διαθέτει η κουρκουμίνη.

Στους ανθρώπους η κουρκουμίνη λόγω του γρήγορου μεταβολισμού και της ταχείας διόδου της από το έντερο δεν επιτρέπει την κατανομή της σε όλους τους ιστούς του σώματος, διότι οι συγκεντρώσεις της στο αίμα είναι πολύ χαμηλές.

Οι μέγιστες συγκεντρώσεις της ελεύθερης κουρκουμίνης στο αίμα του ανθρώπου, ακόμη και με τη λήψη  από το στόμα της μεγαλύτερη ανεκτής, ημερήσια δόσης της,  δηλαδή 10-12 γραμμάρια ημερησίως,  είναι <160nmol/L ή 0.16 macromolar [1 micromolar = 10-6 molar].[6].

H κουρκουμίνη δεν μπορεί να ανιχνευτεί στον ορό όταν χορηγείται από το στόμα σε δόση μικρότερη των 4 g/day. Έχει βρεθεί σε κλινική μελέτη ότι  οι συγκεντρώσεις στο πλάσμα της κουρκουμίνης, θειικής κουρκουμίνης και του γλυκουρονιδίου της κουρκουμίνης κυμαίνονταν στα  10 nanomoles/liter (0.01 micromolar) μέσα σε μία ώρα από τη χορήγηση από το στόμα  3.6 g κουρκουμίνης [7].

Η κουρκουμίνη και οι μεταβολίτες της  δεν ανιχνεύονται στο πλάσμα όταν οι δόσεις τους από το στόμα είναι κατώτερες των 3.6 g/ημερησίως.

Στα ούρα μπορεί να ανιχνευτεί η κουρκουμίνη, οι γλυκουρονιδοποιημένοι και οι θειικοί μεταβολίτες της μετά από λήψη από το στόμα 3.6 g/ημερησίως [7].

Έχει αναφερθεί ότι η κουρκουμίνη  επιδεικνύει τις αντιοξειδωτικές της ιδιότητες  με δύο λειτουργίες. Η πρώτη σχετίζεται με την ικανότητά της να αντιδρά άμεσα με τις αντιδραστικές ρίζες οξυγόνου [reactiveoxygenspecies (ROS)] και η δεύτερη μέσω της ικανότητάς της να προκαλεί την έκφραση (ρύθμιση) κυτταροπροστατευτικών και αντιοξειδωτικών πρωτεϊνών μέσω του πυρηνικού παράγοντα μεταγραφής [ Nuclear factor (erythroid-derived 2)-like 2 (Nrf2)].

Πρόσφατα έχει υποστηριχτεί ότι η λειτουργία και ο μεταβολισμός των μιτοχονδριων  σχετίζονται με τον Nrf2 και ότι η κουρκουμίνη  έχει δείξει δραστηριότητες κατά της μιτοχονδριακής δυσλειτουργίας.  

Η βλάβη των μιτοχονδρίων έχει ενοχοποιηθεί  για την παθογένεση νόσων όπως ο διαβήτης, ο καρκίνος, το γήρας και οι νευροεκφυλιστικές νόσοι [8]. 

Στρατηγικές αύξησης της βιοδιαθεσιμότητας της κουρκουμίνης

Οι αποδεδειγμένες ευεργετικές δράσεις της κουρκουμίνης στην υγεία δεν είναι εύκολο να επιδειχτούν στους ανθρώπους, διότι η κουρκουμίνη έχει κακή απορρόφηση από το έντερο, ταχύ μεταβολισμό στο ήπαρ και ταχεία απέκκριση. Έτσι είναι αδύνατον να εκδηλωθούν κλινικά θεραπευτικά αποτελέσματα, διότι οι συγκεντρώσεις της ελεύθερης κουρκουμίνης είναι ελάχιστες, έως ανύπαρκτες με τη συμβατική δοσολογία της φυσικής σκόνης κουρκουμίνης.

Η δυσκολία αυτή ξεπεράστικε, διότι επινοήθηκαν νέες στρατηγικές χορήγησης της κουρκουμίνης και δημιουργία νέων πλέον βιοδιαθέσιμων μορφών της, που διευρύνουν το φάσμα των κλινικών θεραπευτικών εφαρμογών της στους ανθρώπους και περιγράφονται παρακάτω.

1. Η χρησιμοποίηση επικουρικών χημικών ουσιών (adjuvants), όπως η πιπερίνη που υπεισέρχεται στη γλυκουρoνιδοποίηση της κουρκουμίνης. Η χορήγηση σκόνης φυσικής κουρκουμίνης και πιπερίνης από το στόμα αυξάνει  τη βιοδιαθεσιμότητα της κουρκουμίνης κατά περίπου 20 φορές σε σύγκριση με την αντίστοιχη δόση φυσικής κουρκουμίνης [9, 10].

Η πιπερίνη είναι  ενισχυτής του μεταβολισμού της κουρκουμίνης. Παρά τούτο απέτυχε να ενισχύσει τη διαπερατότητα του εντέρου στην κουρκουμίνη.

Η πιπερίνη ανακόπτει τους μεταφορείς  Pgp και  MRP και ελαττώνει τα ποσά των γλυκουρονιδίων  που επιστρέφουν πίσω στο έντερο. Η ανάμειξη πιπερίνης στα συμπληρώματα κουρκουμίνης ανακόπτει την γλυκουρονοποίηση  της κουρκουμίνης και αυξάνει τη μεταφορά σχηματισμένων γλυκουρονιδίων στο πλάσμα. Αυτό έχει ως συνέπεια την αύξηση της πιθανότητας της κατανομής των γλυκουρονιδίων στους ιστούς στόχους και την ενδομετατροπή τους σε κουρκουμίνη [9, 10].

2. Η χορήγηση κουρκουμίνης με αιθέρια έλαια  κουρκουμά [BCM-95CG (Biocurcumax), αυξάνει τη βιοδιαθεσιμότητα της κουρκουμίνης κατά  6.93 φορές σε σύγκριση με την αντίστοιχη δόση φυσικής κουρκουμίνης [14].

3. Η  χορήγηση μικροποιημένης κρυσταλλικής κουρκουμίνης [κουρκουμίνη εναιωρηματοποιημένη με κολλοειδή νανοσωματίδια (THERACURMIN)] αύξησε τη βιοδιαθεσιμότητα της κουρκουμίνης κατά 27 περίπου φορές σε σύγκριση με την αντίστοιχη δόση φυσικής κουρκουμίνης [11].

(Αυτές οι τιμές είναι βασισμένες στη χρονική καμπύλη στην περιοχή κάτω από τη συγκέντρωση στο πλάσματος [area under  the  plasma  concentration-time  curve (AUC)] [15].

4. Η χορήγηση νανοσωματιδίων συμπαγούς λιπιδίου (solid  lipid nanoparticles) ή λιπιδοποιημένου εκχυλίσματος κουρκουμίνης (lipidated  curcumin  extract) (Curcumin  SLCP, Longvida®). Η βιοδιαθεσιμότητα του Longvida® Curcumin είναι 65 φορές μεγαλύτερη από αυτών των τυπικών κουρκουμινοειδών με μέσο χρόνο ζωής 7 ώρες, έναντι των 2 ωρών της φωσφολιπιδικής κουρκουμίνης και 0-1 ώρας της φυσικής σκόνης κουρκουμίνης [16-19].

5. Η χορήγηση φωσφολιπιδοποημένης μορφής κουρκουμίνηςeriva) αυξάνει την απορρόφηση των κουρκουμινοειδών κατά 29 φορές σε σύγκριση με την αντίστοιχη δόση φυσικής κουρκουμίνης [20].

6. Η χορήγηση μικκυλιοποιημένης κουρκουμίνης (NovaSOL® Curcumin) αυξάνει τη βιοδιαθεσιμότητα της κουρκουμίνης κατά 185 φορές, σε σύγκριση με τη χορήγηση αντίστοιχης φυσικής σκόνης κουρκουμίνης [13].

Το γεγονός ότι  η μικκυλιοποιημένη κουρκουμίνη (NovaSOL® Curcumin) διαθέτει κατά 185 φορές με βάση την AUC ή 18.500%  μεγαλύτερη βιοδιαθεσιμότητα από την αντίστοιχη ποσότητα φυσικής σκόνης κουρκουμίνης την καθιστά ικανή να εξασφαλίζει θεραπευτικά επίπεδα ελεύθερης κουρκουμίνης, που φθάνουν σε όλους τους ιστούς του σώματος, περιλαμβανομένου και του εγκεφάλου.

Επιπλέον , οι Cmax (Μεγίστη συγκέντρωση στο πλάσμα) που επιτυγχάνονται με μία μόνον δόση 500 mg κουρκουμινοειδών μικκυλιακής μορφής (410 mg  κουρκουμίνη, 80mg διμεθόξυκουρκουμίνης και 10 mg δισδιμεθόξυκουρκουμίνη)  είναι για τις γυναίκες  3.7 μmol/L (3700 nmol/L)  και  2.6 μmol/(2600 nmol/L) για  τους άδρες. Aυτές οι τιμές είναι υψηλότερες από αυτές που παρατηρούνται μετά τη λήψη 8g φυσικής σκόνης κουρκουμίνης[13].

Η εντυπωσιακά αυξημένη βιοδιαθεσιμότητα της μικκυλιακής κουρκουμίνης, που χορηγείται από το στόμα δεν επηρεάζει τις παραμέτρους ασφαλείας της κουρκουμίνης [13].

Η εντυπωσιακά αυξημένη βιοδιαθεσιμότητα της μικκυλιακής κουρκουμίνης, που χορηγείται από το στόμα δεν επηρεάζει τις παραμέτρους ασφαλείας της κουρκουμίνης [13].

Λιγότερη ποσότητα από το  0.2% της δόσης μικκυλιακής κουρκουμίνης  απεκκρίνεται στα ούρα μέσα σε 24 ώρες. Συνεπώς  >98.8% της κουρκουμίνης  απεκκρίνεται  με τη χολή  και τα κόπρανα ή μπορεί να διανέμεται στους ιστούς, όπυ έχει τη δυνατότητα να ασκεί βιολογικές δραστηριότητες [21].

Μετά από αυτό, η μικκυλιακή μορφή κουρκουμίνης ανοίγει νέους δρόμους για την απελευθέρωση ελεύθερης κουρκουμίνης σε φαρμακολογικές δόσεις και εφαρμογές της σε διάφορες κλινικές δοκιμές. 

Η μικυλιακή κουρκουμίνη φέρεται στο εμπόριο ως NovaSOL® Curcumin. Το Ελληνικό συμπλήρωμα διατροφής  Curcugkel περιέχει μικυλλιοποιημένη κουρκουμίνη NovaSOL® Curcumin. Μία κάψουλα Curcugkel περιέχει 670 mg NovaSOL® Curcumin, που ισοδυναμεί με 36 mg καθαρής κουρκουμίνης , που ισοδυναμεί με περίπου  8 gr φυσικής σκόνης κουρκουμίνης 95%). Μία κάψουλα των  500mg  NovaSOL® Curcumin ισοδυναμεί με 27 δισκία φυσικής σκόνης κουρκουμίνης 80%Χορηγείται στους  ενήλικους μια κάψουλα  Curcugkel  ημερησίως.

 

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. Jurenk, J.S. Anti-inflammatory Properties of Curcumin, a Major Constituent of Curcuma longa: A Review of Preclinical and Clinical Research. Alternative Medicine Review Volume 14, Number 2 2009.

2. Kurita, T., Makino, Y., Novel curcumin oral delivery systems. Anticancer Res. 2013, 33, 2807–2821.

3. Pan, M. H., Huang, T. M., Lin, J. K., Biotransformation of curcumin through reduction and glucuronidation in mice. Drug Metab. Dispos. 1999, 27, 486–494.

4. Ireson CR, Jones DJ, Orr S, et al. Metabolism of the cancer chemopreventive agent curcumin in human and rat intestine. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev. 2002;11(1):105-111.  (PubMed)

5. Shoji M1, Nakagawa K2, Watanabe A3, Tsuduki T4, Yamada T5, Kuwahara S5, Kimura F1, Miyazawa T1. Comparison of the effects of curcumin and curcumin glucuronide in human hepatocellular carcinoma HepG2 cells. Food Chem. 2014 May 15;151:126-32. doi: 10.1016/j.foodchem.2013.11.021. Epub 2013 Nov 13.

6. Vareed, S. K., Kakarala, M., Ruffin, M. T., Crowell, J. A.et al., Pharmacokinetics of curcumin conjugate metabolites in healthy human subjects. Cancer Epidemiol. Biomarkers Prev. 2008, 17, 1411–1417.

7. Sharma RA, Euden SA, Platton SL, et al. Phase I clinical trial of oral curcumin: biomarkers of systemic activity and compliance. Clin Cancer Res. 2004;10(20):6847-6854.  (PubMed)

8. Trujillo J1, Granados-Castro LF, Zazueta C, Andérica-Romero AC, Chirino YI, Pedraza-Chaverrí J. Mitochondria as a Target in the Therapeutic Properties of Curcumin. Arch Pharm (Weinheim). 2014 Sep 22. doi: 10.1002/ardp.201400266. [Epub ahead of print]

9. Berginc K1, Trontelj J, Basnet NS, Kristl A. Physiological barriers to the oral delivery of curcumin. Pharmazie. 2012 Jun;67(6):518-24.

10. Shoba G1, Joy D, Joseph T, Majeed M, Rajendran R, Srinivas PS. Influence of piperine on the pharmacokinetics of curcumin in animals and human volunteers. Planta Med. 1998 May;64(4):353-6.

11. Berginc K1, Trontelj J, Basnet NS, Kristl A. Physiological barriers to the oral delivery of curcumin. Pharmazie. 2012 Jun;67(6):518-24.

12. Shaikh J1, Ankola DD, Beniwal V, Singh D, Kumar MN. Nanoparticle encapsulation improves oral bioavailability of curcumin by at least 9-fold when compared to curcumin administered with piperine as absorption enhancer. Eur J Pharm Sci. 2009 Jun 28;37(3-4):223-30. doi: 10.1016/j.ejps.2009.02.019. Epub 2009 Mar 10.

13. Schiborr C1, Kocher A, Behnam D, Jandasek J, Toelstede S, Frank J. The oral bioavailability of curcumin from micronized powder and liquid micelles is significantly increased in healthy humans and differs between sexes. Mol Nutr Food Res. 2014 Mar;58(3):516-27. doi: 10.1002/mnfr.201300724. Epub 2014 Jan 9.

14. Antony B1, Merina B, Iyer VS, Judy N, Lennertz K, Joyal S. A Pilot Cross-Over Study to Evaluate Human Oral Bioavailability of BCM-95CG (Biocurcumax), A Novel Bioenhanced Preparation of Curcumin. IndianJPharmSci. 2008 Jul-Aug;70(4):445-9. doi: 10.4103/0250-474X.44591.

15. SasakiH1, SunagawaY, TakahashiK, ImaizumiA, FukudaH, HashimotoT, WadaH, KatanasakaY, KakeyaH, FujitaM, HasegawaK, MorimotoT. Innovativepreparationofcurcuminforimprovedoralbioavailability. BiolPharmBull. 2011;34(5):660-5.

16. DiSilvestro RA1, Joseph E, Zhao S, Bomser J. Diverse effects of a low dose supplement of lipidated curcumin in healthy middle aged people. Nutr J. 2012 Sep 26;11:79. doi: 10.1186/1475-2891-11-79.

17. Nahar PP1, Slitt AL, Seeram NP. Anti-Inflammatory Effects of Novel Standardized Solid Lipid Curcumin Formulations. J Med Food. 2014 Dec 9. [Epub ahead of print]

18. Cox KH1, Pipingas A1, Scholey AB2. Investigation of the effects of solid lipid curcumin on cognition and mood in a healthy older population. J Psychopharmacol. 2014 Oct 2. pii: 0269881114552744. [Epubaheadofprint]

19. DOUGLAS LABORATORIES®Optimized Curcumin With Neurophenol™PRODUCT DATA

20. Cuomo J1, Appendino G, Dern AS, Schneider E, McKinnon TP, Brown MJ, Togni S, Dixon BM. Comparative absorption of a standardized curcuminoid mixture and its lecithin formulation. JNatProd. 2011 Apr 25;74(4):664-9. doi: 10.1021/np1007262. Epub 2011 Mar 17.

21.  Ono K1, Hasegawa K, Naiki H, Yamada M. Curcumin has potent anti-amyloidogenic effects for Alzheimer's beta-amyloid fibrils in vitro. J Neurosci Res. 2004 Mar 15;75(6):742-50.

22. Lim GP et al. The Curry Spice Curcumin Reduces Oxidative Damage and Amyloid Pathology in an Alzheimer Transgenic Mouse. TheJournal of Neuroscience, 1 November 2001, 21(21): 8370-8377

Το παρόν άρθρο επανερευνήθηκε και ανανεώθηκε την 4η Φεβρουαρίου 

 








 Τα αναγραφόμενα στο παραπάνω άρθρο είναι  επιστημονική ενημέρωση των ιατρών και των λοιπών επιστημόνων υγείας και δεν αποτελούν μέσα διάγνωσης ή αντιμετώπισης ή πρόληψης ασθενειών, ούτε αποτελούν ιατρική συμβουλή για ασθενείς. Την ευθύνη της διάγνωσης, θεραπείας και πρόληψης των ασθενειών τις έχει μόνον ο θεράπων ιατρός του κάθε ασθενούς, αφού πρώτα κάνει προσεκτικά ακριβή διάγνωση. Γιαυτό συνιστάται η αποφυγή της αυθαίρετης εφαρμογής ιατρικών πληροφοριών από μη ιατρούς. Τα συμπληρώματα διατροφής δεν είναι φάρμακα, αλλά χορηγούνται συμπληρωματικά με τις αποδεκτές υπό της ιατρικής επιστήμης θεραπείες ή θεραπευτικές τεχνικές και μεθόδους, υπό ιατρική καθοδήγηση,  παρακολούθηση και ευθύνη.

 

Δήλωση: Η ιστοσελίδα www.curcumin.gr έχει βασιστεί στις ιατρικές γνώσεις και απόψεις του  Δρ Δημητρίου Ν. Γκέλη, οι οποίες είναι πάντοτε βιβλιογραφικά τεκμηριωμένες. Κάθε πληροφορία της ιστοσελίδας www.curcumin.gr δεν μπορεί να υποκαταστήσει την προσωπική σχέση οποιουδήποτε με το γιατρό του, ούτε αποτελεί ιατρική συμβουλή. Σκοπός του Δρ Γκέλη με την ιστοσελίδα www.curcumin.gr είναι να μοιραστεί τις γνώσεις και ιατρικές εμπειρίες του με όλους όσους επιθυμούν να διευρύνουν την ιατρική τους πληροφόρηση και να ενημερωθούν για θέματα διατήρησης της υγείας, του καλώς έχειν και προληπτικής ιατρικής.

 

Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης Ιατρός, Ωτορινολαρυγγολόγος, Οδοντίατρος, Διδάκτωρ της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Ιατρικός Εμψυχωτής (Medical Life Coach)
Δαμασκηνού 46, Κόρινθος, Τηλ. 2741026631, 6944280764, e-mail: pharmage@otenet.gr

ΙΔΙΑΙΤΕΡΑ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΑ:
  • ΩΡΛ Αλλεργία,
  • Εμβοές αυτιών,
  • κακοσμία στόματος,
  • Ροχαλητό,
  • Βαρηκοία,
  • Ίλιγγος,
  • Διαταραχές οσφρήσεως και γεύσης,
  • Διαταραχές της φωνής,
  • ΩΡΛ ογκολογία, Aντιγήρανση,
  • Προληπτική Ιατρική,
  • Ιατρική Διατροφολογία,
  • Συμπληρωματική Ιατρική,
  • Περιβαλλοντική Ιατρική,
  • Κόκκινο κρασί και Υγεία,
  • Βιταμίνη D,
  • Ιατρική Εμψύχωση [Medical Life Coaching]



 





































Οδηγός Πρώτων Βοηθειών
Τι πρέπει να κάνετε αν φτάσετε πρώτοι
στο σημείο ενός ατυχήματος;





  Ο συγγραφέας του παραπάνω άρθρου, Δρ Δημήτριος Ν. Γκέλης, δημιουργός του curcumin.gr, σας ευχαριστεί που αφιερώσατε τον πολύτιμο χρόνο σας, για να διαβάσετε το παρόν άρθρο. Αν θα θέλατε να λαμβάνετε την ΙΑΤΡΙΚΗ ΑΡΘΡΟΓΡΑΦΙΑ του Δρ Δ.Ν.Γκέλη μπορείτε να εγγραφείτε στα ενημερωτικά μας email στέλνωντας μας τη διεύθυνση του ηλεκτρονικού σας ταχυδρομειου, μέσω της παρακάτω φόρμας.