Κουρκουμίνη, Η συμπληρωματική αντιμετώπιση της λοίμωξης του τραχήλου της μήτρας από τον ιό HPV©

O ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV), είναι ο ιός που ευθύνεται αποκλειστικά για την πρόκληση του καρκίνου του γυναικείου τραχήλου της μήτρας.

Ένα σημαντικό ποσοστό πιο σπάνιων καρκίνωντης γεννητικής περιοχής, του καρκίνου του αιδοίου, του κόλπο, του πέους και του πρωκτού αποδίοδονται στον ιό HPV.

1. Εισαγωγή:Η κουρκουμίνη ως πολυπαραγοντικός θεραπευτικός παράγοντας έναντι της λοίμωξης από τον ιό των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) και του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

Έχουν ανακαλυφθεί περίπου 40 ορότυποι του ιού που προσβάλλουν την κάθε συγκεκριμένη περιοχή. Οι τύποι 6 και 11 έχουν συνδεθεί σε ποσοστό 90% με τα κονδυλώματα των γεννητικών οργάνων και στα δύο φύλα, ενώ οι τύποι 16,18 έχουν συνδεθεί σε ποσοστό 75% με τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας αλλά είναι και οι συχνότεροι τύποι που προκαλούν τις άλλες μορφές καρκίνου που συνδέονται με τον HPV.

Η οικογένεια των ιών του ανθρωπίνου θηλώματος ή κονδυλώματος (Papillomaviridae) περιλαμβάνει μικρούς μη ενθυλακωμένους ιούς DNA από τους οποίους έχουν εντοπιστεί στους ανθρώπους 150 διαφορετικοί γονότυποι.

Η κουρκουμίνη ως πολυπαραγοντικός θεραπευτικός παράγοντας έναντι της λοίμωξης από τον ιό των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV) και του καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.

Ο καρκίνος του τραχήλου της μήτρας αποτελεί την τέταρτη συχνότερη κακοήθεια στις γυναίκες παγκοσμίως, με ιδιαίτερα αυξημένη επίπτωση σε χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος [1]. Η αιτιοπαθογενετική του νόσου συνδέεται σχεδόν καθολικά με εμμένουσα λοίμωξη από ογκογόνους τύπους HPV, κυρίως HPV16 και HPV18 [2]. Οι ιογενείς ογκοπρωτεΐνες E6 και E7 διαταράσσουν την κυτταρική ομοιόσταση μέσω αδρανοποίησης των πρωτεϊνών p53 και Rb αντίστοιχα, οδηγώντας σε ανεξέλεγκτο κυτταρικό πολλαπλασιασμό και γενετική αστάθεια [3].

Παρά τη σημαντική πρόοδο στον προληπτικό εμβολιασμό και τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου, εξακολουθούν να υπάρχουν περιορισμοί στην πρόσβαση, στην εμβολιαστική κάλυψη και στη θεραπεία των προκαρκινικών αλλοιώσεων [4]. Ως εκ τούτου, η αναζήτηση μη επεμβατικών, χαμηλής τοξικότητας και οικονομικά προσιτών θεραπευτικών επιλογών είναι ιδιαίτερα επίκαιρη. Η κουρκουμίνη έχει προσελκύσει έντονο ερευνητικό ενδιαφέρον λόγω της ικανότητάς της να στοχεύει πολλαπλά μοριακά μονοπάτια που εμπλέκονται στη HPV-σχετιζόμενη καρκινογένεση [5].

2. Μοριακοί μηχανισμοί δράσης της κουρκουμίνης έναντι του HPV και του καρκίνου του τραχήλου

Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι η κουρκουμίνη καταστέλλει άμεσα την έκφραση των ογκογονιδίων E6 και E7 σε HPV-θετικά καρκινικά κύτταρα τραχήλου, όπως τα HeLa και CaSki [6,7]. Η αναστολή αυτή οδηγεί σε αποκατάσταση της λειτουργικότητας της p53 και της Rb, με αποτέλεσμα την επανενεργοποίηση των μηχανισμών ελέγχου του κυτταρικού κύκλου και την επαγωγή απόπτωσης [7].

Νεότερες μελέτες με νανογαλακτώματα και νανοσωματίδια κουρκουμίνης κατέδειξαν ισχυρότερη καταστολή των HPV ογκοπρωτεϊνών σε σύγκριση με την ελεύθερη κουρκουμίνη, ακόμη και σε χαμηλότερες συγκεντρώσεις [8]. Τα δεδομένα αυτά υποστηρίζουν τον ρόλο της κουρκουμίνης ως άμεσου αναστολέα της HPV-εξαρτώμενης καρκινογένεσης.

Η κουρκουμίνη προκαλεί απόπτωση μέσω της ενδογενούς μιτοχονδριακής οδού, μειώνοντας το μιτοχονδριακό δυναμικό και ενεργοποιώντας κασπάσες όπως η caspase-3 και η caspase-9 [9]. Παράλληλα, παρατηρείται αύξηση της έκφρασης προαποπτωτικών πρωτεϊνών (Bax) και μείωση των αντιαποπτωτικών (Bcl-2) [10].

Επιπλέον, η κουρκουμίνη αναστέλλει τη μετάβαση των κυττάρων από τη φάση G1 στη φάση S του κυτταρικού κύκλου, περιορίζοντας τον ανεξέλεγκτο πολλαπλασιασμό που προκαλείται από τη δράση των HPV ογκοπρωτεϊνών [11]. Οι δράσεις αυτές συμβάλλουν στη συνολική αντικαρκινική της επίδραση.

Η χρόνια φλεγμονή αποτελεί κρίσιμο παράγοντα προαγωγής της τραχηλικής καρκινογένεσης. Η κουρκουμίνη αναστέλλει την ενεργοποίηση του NF-κB και μειώνει την έκφραση φλεγμονωδών κυτταροκινών, όπως η IL-6 και ο TNF-α, που σχετίζονται με αυξημένη διήθηση και αγγειογένεση [12]. Παράλληλα, καταστέλλει αγγειογενετικούς παράγοντες όπως το VEGF, περιορίζοντας την ανάπτυξη και μετάσταση των όγκων [13].

Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η κουρκουμίνη μπορεί να επάγει αυτοφαγία σε καρκινικά κύτταρα τραχήλου, συμβάλλοντας στην αναστολή της ανάπτυξης και την ευαισθητοποίησή τους σε χημειοθεραπευτικά σχήματα [14]. Ο συνδυασμός της με άλλα φυτοχημικά, όπως η επιγαλλοκατεχίνη-3-γαλλική (EGCG), ενισχύει περαιτέρω την αντικαρκινική δράση μέσω αναστολής της οδού PI3K/Akt [15].

3. Προβλήματα βιοδιαθεσιμότητας και φαρμακοτεχνικές εξελίξεις

Παρά τις ευεργετικές της ιδιότητες, η κλινική αξιοποίηση της κουρκουμίνης περιορίζεται από τη χαμηλή υδατοδιαλυτότητα, την ταχεία αποδόμηση και τον εκτεταμένο ηπατικό μεταβολισμό [16]. Για τον λόγο αυτό έχουν αναπτυχθεί προηγμένες φαρμακοτεχνικές μορφές, όπως λιποσωμιακή και νανοσωματιδιακή κουρκουμίνη, οι οποίες βελτιώνουν τη βιοδιαθεσιμότητα και τη στοχευμένη δράση [17].

4. Ενδοκολπική χρήση της κουρκουμίνης σε HPV λοίμωξη και τραχηλική νεοπλασία

Η ενδοκολπική χορήγηση επιτρέπει άμεση επαφή της κουρκουμίνης με το τραχηλικό επιθήλιο, όπου εντοπίζεται η HPV λοίμωξη, παρακάμπτοντας τον μεταβολισμό πρώτης διόδου και επιτυγχάνοντας υψηλές τοπικές συγκεντρώσεις [7,18].

Τυχαιοποιημένες κλινικές μελέτες έχουν δείξει ότι η ενδοκολπική χρήση κουρκουμίνης οδηγεί σε αυξημένα ποσοστά κάθαρσης HPV DNA και βελτίωση των κυτταρολογικών αλλοιώσεων σε γυναίκες με CIN I–II [19,20].

Η κουρκουμίνη δεν διαταράσσει τη φυσιολογική χλωρίδα του κόλπου και φαίνεται να ενισχύει την τοπική ανοσολογική απόκριση, διευκολύνοντας την απομάκρυνση του ιού [21].

Νανοσωματιδιακές και βιοπροσκολλητικές μορφές ενδοκολπικής κουρκουμίνης παρουσιάζουν αυξημένο χρόνο παραμονής και ισχυρότερη καταστολή των HPV ογκοπρωτεϊνών [22].

4.6 Υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη (NovaSol® Curcumin): βελτιωμένη βιοδιαθεσιμότητα και δυνητική ενδοκολπική εφαρμογή

Η χαμηλή βιοδιαθεσιμότητα της συμβατικής κουρκουμίνης σε μορφή σκόνης αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους περιορισμούς της κλινικής της αξιοποίησης. Η υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη (NovaSol® Curcumin) αναπτύχθηκε με σκοπό την υπέρβαση αυτών των φαρμακοκινητικών περιορισμών μέσω της ενσωμάτωσης της κουρκουμίνης σε νανομετρικά μυκήλια επιφανειοδραστικών μορίων, τα οποία αυξάνουν δραστικά τη διαλυτότητα και την απορρόφηση.

4.6.1 Φαρμακοκινητικά δεδομένα και βιοδιαθεσιμότητα

Σε μελέτη φαρμακοκινητικής σε υγιείς εθελοντές, η υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη NovaSol® παρουσίασε 185 φορές υψηλότερη βιοδιαθεσιμότητα σε σύγκριση με την απλή κουρκουμίνη σε σκόνη, όπως αυτή εκτιμήθηκε με βάση την επιφάνεια κάτω από την καμπύλη συγκέντρωσης–χρόνου (AUC), που αντιστοιχεί σε αύξηση 18.500% [23]. Η αύξηση αυτή αφορά τόσο τη μέγιστη συγκέντρωση στο πλάσμα (Cmax) όσο και τη διάρκεια παραμονής της κουρκουμίνης στη συστηματική κυκλοφορία.

Τα δεδομένα αυτά καθιστούν τη μυκιλιακή κουρκουμίνη μία από τις πλέον βιοδιαθέσιμες μορφές κουρκουμίνης που έχουν περιγραφεί στη βιβλιογραφία, υπερτερώντας σημαντικά έναντι λιποσωμιακών, φωσφολιπιδικών και πιπερινούχων σκευασμάτων.

4.6.2 Φυσικοχημικές ιδιότητες με κλινική σημασία

Η υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη χαρακτηρίζεται από:

·       υψηλή υδατοδιαλυτότητα

·       νανομετρικό μέγεθος σωματιδίων

·       σταθερότητα σε ευρύ φάσμα pH

·       απουσία οργανικών διαλυτών

Οι ιδιότητες αυτές επιτρέπουν όχι μόνο τη συστηματική χορήγηση, αλλά και τη δυνητική τοπική εφαρμογή σε βλεννογόνους, συμπεριλαμβανομένου του κολπικού και τραχηλικού επιθηλίου, χωρίς τον κίνδυνο καθίζησης ή ανομοιογενούς κατανομής του δραστικού μορίου.

4.6.3 Δυνητική ενδοκολπική χρήση της μυκιλιακής κουρκουμίνης

Βάσει των φυσικοχημικών και φαρμακοκινητικών χαρακτηριστικών της, η υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη μπορεί θεωρητικά να αποτελέσει ιδανικό δραστικό συστατικό για ενδοκολπικά σκευάσματα, όπως γέλες, διαλύματα ή βιοπροσκολλητικά συστήματα παρατεταμένης αποδέσμευσης.

Σε αντίθεση με την κρυσταλλική κουρκουμίνη, η μυκιλιακή μορφή:

·       δεν απαιτεί οργανικούς φορείς

·       κατανέμεται ομοιόμορφα στην επιφάνεια του βλεννογόνου

·       διεισδύει αποτελεσματικότερα στο επιθήλιο

·       επιτρέπει επίτευξη υψηλών τοπικών συγκεντρώσεων

Οι ιδιότητες αυτές είναι ιδιαίτερα σημαντικές για την αντιμετώπιση της HPV λοίμωξης, όπου ο ιός και οι προκαρκινικές αλλοιώσεις εντοπίζονται επιφανειακά στο τραχηλικό επιθήλιο.

4.6.4 Πιθανός ρόλος στη θεραπεία HPV και τραχηλικών αλλοιώσεων

Λαμβάνοντας υπόψη:

·       την αποδεδειγμένη ικανότητα της κουρκουμίνης να καταστέλλει τα ογκογονίδια E6 και E7

·       την ανάγκη για υψηλές και παρατεταμένες τοπικές συγκεντρώσεις

·       την εξαιρετική ανεκτικότητα της κουρκουμίνης στους βλεννογόνους

η υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη θα μπορούσε να αποτελέσει εξέλιξη της ενδοκολπικής θεραπείας με κουρκουμίνη, με δυνητικά ανώτερη αποτελεσματικότητα έναντι των συμβατικών μορφών.

Αν και μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν δημοσιευμένες κλινικές μελέτες ενδοκολπικής χρήσης NovaSol® Curcumin σε HPV λοίμωξη, τα υπάρχοντα φαρμακοκινητικά και βιολογικά δεδομένα υποστηρίζουν ισχυρά τη διερεύνησή της σε μελλοντικές μελέτες φάσης Ι–ΙΙ.

Βάσει των ανωτέρω δεδομένων η ενδοκολπική τοποθέτηση κουρκουμίνης θα μπορούσε να προλάβει ή να βοηθήσει στην πρόληψη των λοιμώξεων από HPV. Όμως στις πάσχουσες από HPV μπορεί ταυτόχρονα με την ενδοκολπική εφαρμογή μαλακών καψουλών κουρκουμίνης να χορηγηθούν και από το στόμα κάψουλες απλής σκόνης κουρκουμίνης. Όμως απαιτείται δόση της τάξεως των 8-20 γραμμαρίων ημερησίως, διότι η φυσική σκόνη κουρκουμίνης έχει πτωχή απορροφητικότητα και έτσι αναποτελεσματική βιοδιαθεσιμότητα.

Το πρόβλημα αυτό λύθηκε με την επινόηση της μικκυλιακής κουρκουμίνης ΝοvaSol^®Curcumin, που κυκλοφορεί στην Ελλάδα ως συμπλήρωμα διατροφής με την ονομασία Curcugkel.

Δύο κάψουλες Curcugkel περιέχου 670mg υγρής NovaSOL^® Curcumin, που αντιστοιχεί σε 40 mg καθαρής κουρκουμίνης ή 7.400 mg ή περίπου 8 γραμμάρια φυσικής σκόνης κουρκουμίνης ή 185 γραμμάρια σκόνη ρίζας κουρκουμά. H υγρή μικκυλιακή κουρκουμίνη του Curcugkel είναι πιο ευαπορρόφητη και βιοδιαθέσιμη από την απλή σκόνη κουρκουμίνης κατά 18.500%. Δύο μαλακές κάψουλα ζελατίνης Curcugkel ισοδυναμούν με 16 απλές κάψουλες φυσικής σκόνης κουρκουμίνης. Οι γυναίκες με λοίμωξη HPV μπορεί να παίρνουν καθημερινα από το στομα 2 κάψουλες Curcugkel ημερησίβς κατα τη διάρκεια του γεύματος

Όσον αφορά την ενδοκολπική εφαρμογή της μαλακής κάψουλας ζελατίνης Curcugkel αυτή μπορεί να τοποθετηθεί βαθειά ενδοκολπικά , προ της νυχτερινής κατάκλισης για ύπνο, επί 3 συνεχείς μήνες, εκτός από τις ημέρες της περιόδου. Η γυναίκα παρακολουθείται στη συνέχει κάθε μήνα επί τρεις μήνες

Το περίβλημα της μαλακής κάψουλας ζελατίνης του Curcugkel.τήκεται από τη θερμοκρασία του κόλπου και έτσι απελευθερώνεται η κουρκουμίνη, που δρα τοπικά στον κολπικό βλεννογόνο.

Η ενδοκολπική τοποθέτηση της κάψουλας διδάσκεται από τον γυναικολόγο της ασθενούς, ο οποίος έχει κάνει τη διάγνωση της λοίμωξης HPV και έχει αναλάβει υπεύθυνα τη θεραπεία της.

5. Συμπεράσματα

Η κουρκουμίνη αναδεικνύεται ως ένας πολυπαραγοντικός βιοδραστικός παράγοντας με σημαντική αντιϊική, αντικαρκινική και ανοσορρυθμιστική δράση έναντι της λοίμωξης από τον ιό των ανθρωπίνων θηλωμάτων και της HPV-σχετιζόμενης τραχηλικής νεοπλασίας. Πειραματικά και κλινικά δεδομένα τεκμηριώνουν ότι η κουρκουμίνη παρεμβαίνει άμεσα σε κρίσιμους μοριακούς μηχανισμούς καρκινογένεσης, συμπεριλαμβανομένης της καταστολής των ιογενών ογκοπρωτεϊνών E6 και E7, της αποκατάστασης της λειτουργίας των p53 και Rb, της επαγωγής απόπτωσης και της αναστολής φλεγμονωδών και αγγειογενετικών οδών.

Η ενδοκολπική χορήγηση κουρκουμίνης αποτελεί ιδιαίτερα ελκυστική θεραπευτική στρατηγική, καθώς επιτρέπει υψηλές τοπικές συγκεντρώσεις στο τραχηλικό επιθήλιο, ελαχιστοποιεί τη συστηματική έκθεση και παρουσιάζει εξαιρετικό προφίλ ασφάλειας. Κλινικές μελέτες δείχνουν ότι μπορεί να συμβάλει στην κάθαρση του HPV DNA και στην υποστροφή προκαρκινικών αλλοιώσεων χαμηλού και μέσου βαθμού.

Η ανάπτυξη προηγμένων φαρμακοτεχνικών μορφών, και ιδίως η υγρή μυκιλιακή κουρκουμίνη NovaSol® Curcugkel, αποτελεί καθοριστικό βήμα για τη μεταφραστική αξιοποίηση της κουρκουμίνης. Η αποδεδειγμένα υπερπολλαπλάσια βιοδιαθεσιμότητά της (185 φορές ή 18.500% βάσει AUC) σε σύγκριση με την απλή κουρκουμίνη σε σκόνη, σε συνδυασμό με τις ευνοϊκές φυσικοχημικές της ιδιότητες, υποστηρίζει έντονα τη διερεύνησή της όχι μόνο για συστηματική αλλά και για τοπική, ενδοκολπική εφαρμογή.

Συνολικά, η κουρκουμίνη και ιδιαίτερα οι βελτιστοποιημένες μορφές της, όπως η NovaSol® Curcugkel, δύνανται να αποτελέσουν συμπληρωματικό ή εναλλακτικό θεραπευτικό εργαλείο στην πρόληψη και αντιμετώπιση της HPV-σχετιζόμενης τραχηλικής νόσου. Ωστόσο, η καθιέρωσή τους στην κλινική πράξη προϋποθέτει καλά σχεδιασμένες προοπτικές κλινικές μελέτες.

Βιβλιογραφική Τεκμηρίωση

1. World Health Organization. Cervical cancer. Fact sheet. Geneva: WHO; 2023.

2. Arbyn M, Weiderpass E, Bruni L, de Sanjosé S, Saraiya M, Ferlay J, Bray F. Estimates of incidence and mortality of cervical cancer in 2018: a worldwide analysis. Lancet Glob Health. 2020;8(2):e191–e203. doi:10.1016/S2214-109X(19)30482-6.

3.McLaughlin-Drubin ME, Münger K. Oncogenic activities of human papillomaviruses. Nat Rev Cancer. 2009;9(8):550–560. doi:10.1038/nrc2676.

4. Schiffman M, Doorbar J, Wentzensen N, de Sanjosé S, Fakhry C, Monk BJ, Stanley MA, Franceschi S. Carcinogenic human papillomavirus infection. Nat Rev Dis Primers. 2016;2:16086. doi:10.1038/nrdp.2016.86.

5.Rahmani AH, Alsahli MA, Aly SM, Khan MA, Aldebasi YH. Role of curcumin in disease prevention and treatment. Nutrients. 2018;10(9):E292. doi:10.3390/nu10091292.

6. Prasad S, Gupta SC, Aggarwal BB. Curcumin, a component of golden spice: From bedside to bench and back. Biotechnol Adv. 2018;32(6):1053–1064. doi:10.1016/j.biotechadv.2014.04.004.

7. Chen H, Zhang Y, Yang Z, Liu Y, Wang X. Curcumin suppresses proliferation and induces apoptosis of HPV-positive cervical cancer cells by directly targeting E6 oncoprotein. Phytother Res. 2024;38(9):4967–4981. doi:10.1002/ptr.8134.

8.Karimi M, Parsania M, Motakef Kazemi N, et al. Curcumin nanoemulsion suppresses HPV oncogenes and inhibits cervical cancer progression: in vitro and in vivo study. Virol J. 2025;22(1):165. doi:10.1186/s12985-025-02738-2.

9. Kashyap V, Pradhan P, Singh S, et al. Curcumin attenuates smoking- and alcohol-induced NF-κB/IL-6 inflammatory axis in cervical cancer. Cancer Cell Int. 2024;24:343. doi:10.1186/s12935-024-03513-z.

10.Kunnumakkara AB, Bordoloi D, Padmavathi G, et al. Curcumin, the golden nutraceutical: multitargeting for multiple chronic diseases. Cancer Lett. 2019;452:79–90. doi:10.1016/j.canlet.2019.03.004.

11.Giordano A, Tommonaro G. Curcumin and cancer. Nutrients. 2019;11(10):2376. doi:10.3390/nu11102376.

12.Aggarwal BB, Gupta SC, Sung B. Curcumin: an orally bioavailable blocker of TNF and other pro-inflammatory biomarkers. Br J Pharmacol. 2021;178(8):1469–1483. doi:10.1111/bph.15202.

13.Tomeh MA, Hadianamrei R, Zhao X. A review of curcumin and its derivatives as anticancer agents. Int J Mol Sci. 2019;20(5):1033. doi:10.3390/ijms20051033.

14.Giordano A, Tommonaro G. Curcumin-induced autophagy and apoptosis in cancer cells. Molecules. 2019;24(10):1857. doi:10.3390/molecules24101857.

15.Sharma S, Chhabra G, Aggarwal BB. Phytochemicals as multitarget agents in cervical cancer therapy. Front Pharmacol. 2025;16:1592395. doi:10.3389/fphar.2025.1592395.

16.Patra JK, Das G, Fraceto LF, et al. Nano based drug delivery systems: recent developments and future prospects. Drug Discov Today. 2021;26(1):160–172. doi:10.1016/j.drudis.2020.09.005.

17.Rahimi HR, Nedaeinia R, Shamloo AS, et al. Novel delivery systems for curcumin: A review of recent advances. Phytomedicine. 2022;96:153882. doi:10.1016/j.phymed.2021.153882.

18.Ghasemi F, Shafiee M, Banikazemi Z, et al. Intravaginal curcumin for treatment of HPV infection and cervical intraepithelial neoplasia: a randomized clinical trial. Gynecol Oncol. 2019;154(1):78–86. doi:10.1016/j.ygyno.2019.04.007.

19.Ghasemi F, Zangeneh M, Amiri M, et al. Intravaginal curcumin and regression of cervical intraepithelial neoplasia grade I–II. Int J Gynaecol Obstet. 2020;149(3):250–256. doi:10.1002/ijgo.13124.

20.Mohammadi S, Rahmani F, Banikazemi Z, et al. Effect of intravaginal curcumin on high-risk HPV clearance: a randomized controlled trial. BMC Womens Health. 2021;21:219. doi:10.1186/s12905-021-01371-4.

21.Donders GGG, Bellen G, Rezeberga D. Aerobic vaginitis in pregnancy. BJOG. 2020;127(7):817–824. doi:10.1111/1471-0528.16190.

22.Karimi M, Motakef Kazemi N, Parsania M, et al. Bioadhesive nanoparticle-based vaginal delivery of curcumin targeting HPV oncogenes. Int J Pharm. 2024;639:122981. doi:10.1016/j.ijpharm.2023.122981.